گزارش خبرنگاران-1، ظرفیت های الفبای عربی در آسیای مرکزی: گذر از روسی سازی شوروی به ملی گرایی قومی

در دوره حاکمیت کمونیست ها که همراه با نهضت سوادآموزی گسترده مردم منطقه بود، نفوذ عمیق الفبای سیریلیک صورت گرفت، با این حال پس از فروپاشی کشورها کوشش های گوناگونی برای بازگشت از این روند صورت دادند.

گزارش خبرنگاران-1، ظرفیت های الفبای عربی در آسیای مرکزی: گذر از روسی سازی شوروی به ملی گرایی قومی

به گزارش گروه بین الملل خبرنگاران، با وقوع انقلاب فوریه و اکتبر 1918 که متعاقب آن بلشویک ها بر دیگر گروه های انقلابی پیروز شده و زمینه های استقرار یک نظام کمونیستی را در اوراسیا فراهم آوردند، یک جریان گسترده روسی سازی در تمامی ساحت های زندگی مردم روسیه، آسیای مرکزی، قفقاز و اروپای شرقی شروع به کار کرد. تغییر در سبک زندگی، متدهای آموزش، معماری، موسیقی، نوع پوشش، ذائقه های غذایی و حتی مولفه های رفتاری متاثر از سیاست گزاری های کلان در مسکو به تدریج تغییر یافت. با این حال مهم ترین گام را در این دوره کمونیست های مستقر در مسکو در حوزه زبان و ادبیات صورت دادند.

با ورود نظام مدرنیته شرقی به این کشورها، نخستین بار سواد خواندن و نوشتن به صورت عمومی در دستور کار حکام منطقه نهاده شد و نظام باثبات و گسترده آموزشی در این کشورها شکل گرفت. تا پیش از این صرفا نخبگان منطقه توانایی خواندن و نوشتن داشتند. با این حال تفاوتی که در جریان جدید سوادآموزی وجود داشت، حضور زبان و الفبای روسی بود. در این دوره شمار زیادی از مردم منطقه با زبان روسی آشنا شدند و زبان های بومی خود را نیز با الفبای کریل فرا دریافتد. در این دوره نخبگان بومی کوشش های زیادی برای حفظ زبان و الفبای بومی (که عمدتا الفبای عربی) بود صورت دادند، لکن سایه داس و چکش سنگین کمونیست ها و خفقان ایجاد شده فضایی برای عرضه اندام به آن ها نمی داد. از سوی دیگر نیز یک طبقه روشنفکر وابسته به احزاب کمونیست در این جمهوری ها شکل گرفته بودند که سکان دار راهنمایی جریان های فکری و فرهنگی میان مردم بودند. در این دوره روحانیون و ملی گرایان قومی تنها سنگر مقابل تهاجم فرهنگی کمونیست ها بودند. این اقدامات در مجموع موجب ایجاد یک شکاف بسیار عمیق میان نسل جدید مردم این مناطق با میراث و مفاخر فکری و فرهنگی آن ها شد.

در دوره گورباچوف و در چارچوب پروسترویکا و گلاس نوست، گشایش هایی صورت گرفت، اما جز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در پی کودتای اوت 1991، نمی توان تحولات روی داده را واقعی در نظر گرفت. موج احیاء هویتی در این دوره در جمهوری ها شکل گرفت که مشخصا حول دو محور بود: مذهب و قومیت. اگرچه جریان احیاء هویتی در موضوع مذهب ابتدا در میان مردم و روحانیون شکل گرفت (که بعدها دولت ها بر آن چیره شدند)، اما مقوله های قومی این بار در قالب ملی گرایی قومی توسط دولت های تازه استقلال یافته، به عنوان دستاویزی برای حفظ انسجام، دست یابی به استقلال و غلبه بر مسائل مورد استفاده نهاده شد. در این چارچوب دولت های منطقه هر کدام بسته به شرایط جدیدی که برای خود برگزیدند، مجموعه ای از سیاست های ملی گرایانه فرهنگی را در پیش دریافتد. با این حال گریز از میراث شوروی در کنار بحران های برجای مانده و آینده مبهم پیش رو، به سادگی مقدور نبود.

زبان و ادبیات یکی از کلیدی ترین و در عین حال سخت ترین تصمیمات این جمهوری ها برای گذر از روسی سازی شوروی و کوشش های محدود روسیه جدید بود. البته بازیگران خارجی به ویژه ترکیه نیز در این فرایند مشارکت ویژه ای داشتند. در این بازه، گرجستان و ارمنستان که میراث خاص زبانی و ادبی آن ها مشترک با هیچ یک از همسایگان نبود، به سادگی از این مرحله گذر کردند. آذربایجان که پس از الفبای عربی یک دوره 70 ساله الفبای کریل را تجربه نموده بود، با کش و قوس های فراوان نهایتا با اعمال نفوذ ترکیه، الفبای لاتین را برگزید. در ترکمنستان نیز که تا 1928 الفبای عربی را استفاده می کرد و پس از آن الفبای لاتین را، پس از تغییر حدودا 50 ساله به الفبای سیریلیک توسط روس ها (در سال 1940)، در 1991 و پس از فرپاشی شوروی، دستور بازگشت به الفبای لاتین سریعا توسط صفرمراد نیازوف صورت گرفت.

در ازبکستان نیز اگرچه از نخستین ماه های پس از استقلال اسلام کریم اف الفبای لاتین را که پیش از این در 1928 در زبان ازبکی مرسوم شده بود، رسمی نمود، اما مردم این کشور همچنان از الفبای سیرلیک استفاده می کردند. با این حال از سال 2001 سیاست ها و تدابیر منسجم تری برای گذر به الفبای لاتین صورت گرفت که از جمله آن ها می توان به تغییر الفبای سایت های رسمی، الفبای چاپ شده روی پول و ... اشاره نمود. در سه جمهوری دیگر تاجیکستان، قزاقستان و قرقیزستان اما همچنان الفبای سیرلیک الفبای رسمی است و نسخه جایگزینی ندارد. در قزاقستان سال هاست گذر به الفبای لاتین مطرح شده و در استراتژی 2050 این کشور نیز ذکر شده که از سال 2025 ترجمه الفبای سیریلیک فعلی به الفبای لاتین قزاقی شروع خواهد شد.

قرقیزها در میان ترک زبانان آسیای مرکزی تجربه کمتری در خصوص کار با الفبای لاتین داشتند و از این جهت نیز بازگشت به الفبای لاتین به رغم غرب گرایی دولت عسکر آقایف و نردیکی ترکیه به این کشور، همچنان در دستور کار قرار نگرفته است. قرقیزها همچنان الفبای سیریلیک را استفاده می نمایند. البته قرقیزهای ساکن در چین و به خصوص مناطق اویغور نشین در مناطق خودمختار قزل سو و ایلی قزاق در سینک یانگ، همچنان الفبای عربی پیش از 1930 را برای زبان قرقیزی خود به کار می برند.

در تاجیکستان اما روند تغییر الفبا کاملا متفاوت بود. این جمهوری به دلیل عدم قرار دریافت در زمره اقوام ترک زبان آسیای مرکزی، هرگز تجربه مشخصی از کاربرد الفبای لاتین را تجربه ننموده است. الفبای مورد استفاده تاجیک ها همچنان کریل است. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نیز که دیگر کشورها مشغول بازیابی هویتی در پرتو سیاست های ملی گرایانه خود بودند، تاجیک ها به واسطه تمامیت خواهی، کشتار و خونریزی نیروهای وابسته به کمونیست های جبهه خلق درگیر یک جنگ داخلی چندین و چند ساله بودند که اتفاقا اسلام گرایان و ملی گرایان تحول خواه که هوادار تغییر الفبا بودند، در زمره گروه های مخالف قرار داشتند. با انعقاد سازشنامه صلح که در نهایت با حذف تمام مخالفین و تفوق کامل امامعلی رحمان، رهبر سابق نیروهای جبهه خلق همراه شد، فضایی برای تغییر الفبا به وجود نیامد و گروه های نخبگان این کشور در فضای شدیدی که علیه اسلام گرایی و ایران گرایی به وجود آمد، مجالی برای طرح چنین دغدغه ای نیافتند.

با این حال همچنان سوال هایی جدی در این زمینه وجود دارد. بازگشت تاجیک ها به هویت و میراث غنی ادبی، تاریخی و فرهنگی خود آیا با الفبای روسی مقدور است؟ الفبای نیاکان که هم اکنون در بعضی پایه های مدارس این کشور تدریس می گردد چه صندلی و اثراتی دارد؟ آیا همچنان فرصتی برای بازگشت به الفبای عربی در تاجیکستان وجود دارد؟ گذر به الفبای عربی در این کشور چه الزاماتی خواهد داشت؟ کشورهای هم زبان همسایه (افغانستان و ایران) که اتفاقا هر دو نیز از الفبای عربی استفاده می نمایند چه نقشی در این فرایند خواهند داشت؟

این ها سوالات و مواردی است که کوشش می گردد در بخش های دیگر این گزارش پیرامون تاجیکستان و دیگر کشورها به آن ها پاسخ داده گردد.

ادامه دارد

منبع: خبرگزاری تسنیم

به "گزارش خبرنگاران-1، ظرفیت های الفبای عربی در آسیای مرکزی: گذر از روسی سازی شوروی به ملی گرایی قومی" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "گزارش خبرنگاران-1، ظرفیت های الفبای عربی در آسیای مرکزی: گذر از روسی سازی شوروی به ملی گرایی قومی"

نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید